Pielęgniarstwo Opieki Paliatywnej Wydanie 2

1. WPROWADZENIE DO OPIEKI PALIATYWNEJ – Izabela Kaptacz, Anna Kaptacz     1 

1.1. Założenia i organizacja opieki paliatywnej     1 

1.1.1. Definicja i filozofia postępowania w opiece paliatywnej     2 

1.1.2. Rozwój opieki paliatywnej na świecie i w Polsce     6 

1.1.3. Pacjent objęty opieką paliatywną w systemie opieki zdrowotnej w Polsce     7 

1.1.4. Formy opieki paliatywnej w Polsce     8 

1.2. Charakterystyczne aspekty pielęgniarstwa w opiece paliatywnej     11 

1.2.1. Wpływ Cicely Saunders, Hanny Chrzanowskiej i Virginii Henderson na rozwój pielęgniarstwa w opiece paliatywnej     12 

1.2.2. Kształcenie pielęgniarek w dziedzinie opieki paliatywnej w Polsce     13 

1.2.3. Kompetencje i miejsce pielęgniarki w interdyscyplinarnym zespole opieki paliatywnej     14 

1.3. Pacjent podmiotem opieki paliatywnej     16 

1.3.1. Potrzeby nieuleczalnie chorych     16 

1.3.2. Przebieg choroby niepoddającej się leczeniu     17 

1.3.3. Podmiotowość pacjenta w opiece paliatywnej     19 

2. ZAGADNIENIA JAKOŚCI W OPIECE PALIATYWNEJ – Anna Kaptacz     23 

2.1. Terminologia i genealogia pojęć jakości życia oraz jakości opieki     23 

2.2. Jakość życia a jakość opieki     25 

2.3. Aspekty oceny jakości życia     26 

2.4. Narzędzia stosowane w ocenie jakości życia     27 

2.4.1. Indeks stanu sprawności Karnofsky’ego     27 

2.4.2. Indeks jakości Spitzera     27 

2.4.3. Rotterdamska lista objawów     28 

2.4.4. Szpitalna skala lęku i depresji     28 

2.4.5. ESAS (Edmonton Symptom Assessment System)     29

2.4.6. Kwestionariusz EORTC QLQ – C30 (European Organization for the Research and Treatment of Cancer Quality of Life Questionnaire – Core 30)     29 

2.4.7. STAS (Support Team Assessment Schedule)     30 

2.5. Zarządzanie a jakość opieki     30 

2.6. Kryteria oceny jakości opieki     32 

3. PODSTAWY KLINICZNE I OPIEKA NAD PACJENTEM Z CHOROBĄ NOWOTWOROWĄ W OPIECE PALIATYWNEJ     34 

3.1. Ból w chorobie nowotworowej – Izabela Kaptacz, Marcin Wiśniewski, Sybilla Brzozowska-Mańkowska, Michał Graczyk     34 

3.1.1. Patomechanizm bólu przewlekłego i jego rodzaje     35 

3.1.2. Ocena bólu przewlekłego     39 

3.1.3. Zasady farmakoterapii bólu przewlekłego i przebijającego     42 

3.1.4. Niefarmakologiczne metody leczenia bólu przewlekłego     53 

3.1.5. Rola i zadania pielęgniarki w ocenie oraz monitorowaniu bólu     54 

3.2. Opieka nad pacjentem z zaburzeniami ze strony układu oddechowego – Joanna Flakus     59 

3.2.1. Kaszel     59 

3.2.2. Chrypka     60 

3.2.3. Duszność     62 

3.2.4. Krwioplucie     64 

3.2.5. Krwotok z płuc     65 

3.2.6. Płyn w jamie opłucnowej     66 

3.2.7. Zapalenie płuc     67 

3.3. Opieka nad pacjentem z zaburzeniami ze strony układu pokarmowego – Marcin Wiśniewski, Michał Graczyk, Sybilla Brzozowska-Mańkowska     69 

3.3.1. Nudności i wymioty     69 

3.3.2. Czkawka     76 

3.3.3. Zmiany w obrębie jamy ustnej     78 

3.3.4. Dyspepsja, zespół uciśniętego żołądka, wzdęcia, dysfagia     87 

3.3.5. Krwawienia do przewodu pokarmowego     94 

3.3.6. Niedrożność przewodu pokarmowego     99 

3.3.7. Zaparcie stolca i zaczopowanie kałem     103

3.3.8. Biegunka     110 

3.3.9. Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej     113 

3.3.10. Wodobrzusze     116 

3.3.11. Stomie     118 

3.4. Zasady żywienia i nawadniania pacjentów objętych opieką paliatywną – Wiesława Piotrowska, Anna Białoń-Janusz, Adrianna Ziemba     121 

3.4.1. Zasady żywienia pacjentów objętych opieką paliatywną – Wiesława Piotrowska, Adrianna Ziemba     121 

3.4.2. Nawadnianie pacjentów objętych opieką paliatywną – Anna Białoń-Janusz     139 

3.5. Opieka nad pacjentem z zaburzeniami ze strony układu moczowego i płciowego – Anna Kaptacz     146 

3.5.1. Niewydolność nerek     146 

3.5.2. Objawy ze strony układu moczowego     147 

3.5.3. Pielęgnowanie pacjenta z cewnikiem zewnętrznym i wewnętrznym     149 

3.5.4. Pielęgnowanie pacjenta z przetokami     151 

3.6. Opieka nad pacjentem z objawami neuropsychiatrycznymi – Bożena Łukaszek, Izabela Kaptacz     155 

3.6.1. Przygnębienie     155 

3.6.2. Zaburzenia lękowe     156 

3.6.3. Zespół depresyjny     158 

3.6.4. Zaburzenia świadomości     160 

3.6.5. Zespół majaczeniowy     161 

3.6.6. Splątanie     162 

3.6.7. Otępienie     163 

3.6.8. Zaburzenia snu     164 

3.6.9. Niedowłady i porażenia     165 

3.6.10. Neurologiczne zespoły paranowotworowe     167 

3.6.11. Tendencje i próby samobójcze     168 

3.7. Postępowanie objawowe w innych zaburzeniach u pacjentów objętych opieką paliatywną     171 

3.7.1. Zmęczenie – Anna Białoń-Janusz     171 

3.7.2. Wyniszczenie nowotworowe – Anna Białoń-Janusz     178 

3.7.3. Sedacja paliatywna – Marcin Wiśniewski, Wiesława Piotrowska, Sybilla Brzozowska-Mańkowska     186

3.7.4. Nadmierna potliwość, gorączka – Anna Białoń-Janusz     190 

3.8. Stany nagłe w opiece paliatywnej – Marcin Wiśniewski, Sybilla Brzozowska-Mańkowska     195 

3.8.1. Zespół żyły głównej górnej     195 

3.8.2. Zespół ucisku rdzenia kręgowego     197 

3.8.3. Hiperkalcemia     201 

3.8.4. Hiponatremia     202 

3.9. Opieka nad pacjentem ze zmianami w obrębie skóry i tkanki podskórnej – Marcin Wiśniewski, Izabela Kaptacz, Sybilla Brzozowska-Mańkowska     205 

3.9.1. Ogólne zasady leczenia ran     205 

3.9.2. Odleżyny     222 

3.9.3. Owrzodzenia nowotworowe     235 

3.9.4. Popromienne zapalenie skóry     242 

3.10. Opieka nad pacjentem z zaburzeniami hematologicznymi – Anna Kliś-Kalinowska     252 

3.10.1. Niedokrwistość     252 

3.10.2. Neutropenia, małopłytkowość     257 

3.10.3. Zakrzepica żył głębokich     260 

3.10.4. Zaburzenia zakrzepowo-zatorowe     262 

3.10.5. Rola i zadania pielęgniarki w ocenie oraz monitorowaniu zaburzeń hematologicznych     265 

3.11. Podstawy kliniczne i opieka pielęgniarska nad pacjentem z zaburzeniami seksualnymi – Anna Kaptacz, Izabela Kaptacz     268 

3.12. Opieka nad pacjentem w ostatnich godzinach życia – Agnieszka Kwiecińska     274 

3.12.1. Opieka nad pacjentem w okresie umierania     274 

3.12.2. Zasady łagodzenia objawów w okresie umierania     276 

3.12.3. Rzężenie przedśmiertne     281 

3.12.4. Towarzyszenie umierającemu i jego rodzinie     282 

3.12.5. Rola pielęgniarki w opiece nad pacjentem i jego rodziną w okresie przedagonalnym i agonalnym     283 

3.12.6. Postępowanie po śmierci chorego     286

4. PODSTAWY KLINICZNE I OPIEKA NAD PACJENTEM Z CHOROBĄ NIENOWOTWOROWĄ O NIEPOMYŚLNYM ROKOWANIU – Dominik Krzyżanowski, Michał Graczyk     288 

4.1. Przewlekła niewydolność krążenia     289 

4.1.1. Opieka paliatywna nad chorymi z niewydolnością krążenia     292 

4.2. Przewlekła niewydolność oddechowa. Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)     293 

4.2.1. Dominujące objawy, opieka i leczenie paliatywne w POChP     295 

4.3. Choroby układu nerwowego     300 

4.3.1. Stwardnienie zanikowe boczne (ALS, amyotrophic lateral sclerosis)     300 

4.3.2. Stwardnienie rozsiane (SM, sclerosis multiplex)     301 

4.3.3. Choroba Parkinsona     304 

4.3.4. Choroba Huntingtona     305 

4.4. Choroba Alzheimera i inne typy zaburzeń otępiennych     306 

4.4.1. Zaburzenia otępienne typu alzheimerowskiego     307 

4.5. Zespół nabytego niedoboru odporności (AIDS, acquired immunodeficiency syndrome)     311 

4.5.1. Rola opieki paliatywnej i hospicyjnej u pacjentów z AIDS     314 

4.6. Przewlekłe choroby nerek     317 

4.7. Marskość wątroby     320 

5. DZIECKO W OPIECE PALIATYWNEJ – Agata Panas, Bożena Łukaszek     324 

5.1. Modele, zasady i odrębności pediatrycznej opieki paliatywnej     325 

5.1.1. Modele pediatrycznej opieki paliatywnej     325 

5.1.2. Zasady pediatrycznej opieki paliatywnej     327 

5.1.3. Odrębności pediatrycznej opieki paliatywnej     328 

5.2. Postępowanie pielęgnacyjno-lecznicze w wybranych zaburzeniach u dzieci objętych opieką paliatywną     334 

5.2.1. Ból u dzieci     334 

5.2.2. Zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego u dzieci     339 

5.2.3. Padaczka u dzieci     342 

5.2.4. Problemy pulmonologiczne u dzieci     343 

5.3. Komunikowanie się z chorym dzieckiem     344 

5.4. Rodzice i rodzeństwo chorego dziecka     345 

5.5. Śmierć dziecka i opieka nad rodziną w okresie żałoby     347

6. WIELOKULTUROWOŚĆ W PIELĘGNIARSTWIE – Bożena Łukaszek, Katarzyna Mucha     350 

7. ZAGADNIENIA ETYCZNO-PRAWNE – Bożena Łukaszek     359 

7.1. Zasady bioetyczne obowiązujące w opiece paliatywnej     359 

7.2. Eutanazja     360 

7.3. Zagadnienia prawne     362 

7.3.1. Rozporządzenia na wypadek śmierci     362 

7.3.2. Prawa pacjenta     364 

7.3.3. Stałe pełnomocnictwa     368 

7.3.4. Testament życia     369 

8. OBCIĄŻENIE PRACĄ I ZESPÓŁ WYPALENIA ZAWODOWEGO (BURNOUT SYNDROME) W PRACY PIELĘGNIARSKIEJ – Bożena Łukaszek     371 

8.1. Definicja zespołu wypalenia zawodowego i jego objawy     371 

8.1.1. Fazy zespołu wypalenia zawodowego     372 

8.1.2. Objawy wypalenia zawodowego     372 

8.2. Model stopnia niedopasowania między osobą a środowiskiem zawodowym     373 

8.3. Przyczyny zespołu wypalenia zawodowego     375 

8.4. Pomiar wypalenia zawodowego     376 

8.5. Metody radzenia sobie z wypaleniem zawodowym     377 

9. PODSTAWY OPIEKI KOMPLEMENTARNEJ W OPIECE PALIATYWNEJ – Anna Białoń-Janusz     380 

9.1. Założenia opieki komplementarnej, rodzaje zajęć terapeutycznych     380 

9.2. Relaksacja     383 

9.2.1. Techniki relaksacyjne     383 

9.2.2. Inne techniki     384 

9.3. Trening autogenny     384 

9.4. Trening Jacobsona     385 

9.5. Muzykoterapia     385 

9.6. Terapia zajęciowa     386 

9.7. Aromaterapia     388 

9.8. Akupunktura     390

10. PROBLEMY PSYCHICZNE, SPOŁECZNE I DUCHOWE PACJENTÓW I ICH RODZIN     392 

10.1. Wsparcie psychologiczne     392 

10.1.1. Potrzeby psychiczne chorych u kresu życia – Krystyna de Walden-Gałuszko     392 

10.1.2. Przekazywanie niepomyślnych wiadomości – Krystyna de Walden-Gałuszko     394 

10.1.3. Wsparcie psychiczne – Krystyna de Walden-Gałuszko     395 

10.1.4. Problemy rodziny – Krystyna de Walden-Gałuszko     399 

10.1.5. Żałoba i osierocenie – Krystyna de Walden-Gałuszko     404 

10.1.6. Rola pielęgniarki w zakresie wsparcia socjalnego – Anna Kaptacz     407 

10.2. Wsparcie społeczno-socjalne – Krystyna Kochan     411 

10.2.1. Problemy społeczno-socjalne w aspekcie ciężkiej choroby w rodzinie     414 

10.2.2. Możliwości wsparcia społeczno-socjalnego     416 

10.2.3. Rola wolontariatu w aspekcie wsparcia społeczno-socjalnego     421 

10.2.4. Pielęgniarka a pracownik socjalny     421 

10.3. Wsparcie i pomoc duchowa – Michalina Wieszołek     425 

10.3.1. Ból totalny i ból duchowy     425 

10.3.2. Religijność a duchowość     427 

10.3.3. Kryzys duchowy i możliwość pomocy choremu i jego rodzinie     430 

10.3.4. Rola pielęgniarki w rozpoznawaniu problemów duchowych, egzystencjalnych i religijnych pacjenta oraz jego rodziny     432 

11. REHABILITACJA I FIZJOTERAPIA W OPIECE PALIATYWNEJ – Agnieszka Wójcik, Anna Pyszora, Iwona Drewnik     436 

11.1. Strategia postępowania fizjoterapeutycznego w opiece paliatywnej     436 

11.2. Procedury fizjoterapeutyczne stosowane w opiece paliatywnej     440 

11.3. Rola i zadania pielęgniarki w zakresie działań fizjoterapeutycznych     442 

11.4. Pacjent samodzielny     443 

11.5. Pacjent unieruchomiony     447

11.5.1. Obrót na porażoną stronę ciała     448 

11.5.2. Obrót na „zdrową” stronę ciała     450 

12. PODSTAWY FARMAKOTERAPII W OPIECE PALIATYWNEJ – Agnieszka Zalas     455 

12.1. Podstawowe leki stosowane w opiece paliatywnej     455 

12.2. Wybrane leki nieopioidowe     456 

12.2.1. Słabe leki opioidowe     458 

12.2.2. Silne leki opioidowe     459 

12.3. Inne leki stosowane w leczeniu objawowym     461 

12.4. Zasady, drogi i sposoby podawania leków w opiece paliatywnej     468 

12.5. Interakcje leków stosowanych w opiece paliatywnej     469 

12.6. Kompetencje pielęgniarki opieki paliatywnej w zakresie ordynacji produktów leczniczych, wyrobów medycznych i wystawiania skierowań na badania     473

APPENDIX – Katarzyna Mucha, Izabela Kaptacz     479

SKOROWIDZ     537