Alkohol i Człowiek - Toksyczny Związek Problemy Wywołane Spożywaniem Alkoholu Etylowego Książka

Przedmowa     XVII

Wykaz skrótów     XIX

1. Wprowadzenie w tematykę     1

1.1. Współczesna i historyczna terminologia zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu etylowego oraz jej nienaukowe eponimy – Bogusław Habrat     1

1.1.1. Światowa Organizacja Zdrowia i Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne     4

1.1.2. Podobieństwa i różnice dotyczące DSM i ICD     5

1.1.3. Pojęcia przestarzałe, niemedyczne i nienaukowe     7

1.2. Zarys historii etanolu – Marek Wiergowski, Jacek Sein Anand     9

1.2.1. Na świecie     9

1.2.2. W Polsce     13

1.3. Zarys epidemiologii – Marek Wiergowski, Marzena Kata, Anna Walczak     16

1.3.1. Na świecie     17

1.3.2. W Polsce     22

1.3.3. Podsumowanie     25

1.4. Właściwości etanolu – Marek Wiergowski, Bartosz Wielgomas, Ewa Domagalska, Beata Szpiech     28

1.4.1. Farmakokinetyka     28

1.4.2. Farmakodynamika     31

1.4.3. Rachunek prognostyczny i retrospektywny     35

2. Diagnostyka ostrych zatruć etanolem     39

2.1. Pacjent nadużywający alkoholu etylowego – badanie podmiotowe i przedmiotowe – Jacek Kleszczyński, Janusz Springer     39

2.1.1. Wstęp     39

2.1.2. Definicje     40

2.1.3. Badanie podmiotowe (wywiad)     41

2.1.4. Badanie przedmiotowe (fizykalne)     42

2.2. Diagnostyka ostrych zatruć alkoholami niespożywczymi – Karina Sommerfeld-Klatta, Marek Wiergowski, Ewa Domagalska, Beata Szpiech     49

2.2.1. Glikol etylenowy     50

2.2.2. Metanol     54

2.2.3. Izopropanol     57

2.3. Oznaczanie biomarkerów przewlekłego nadużywania etanolu – Anna Pirowicz, Ewa Nowak, Anna Krakowiak, Paweł Krakowiak     61

2.3.1. Wstęp     61

2.3.2. γ-glutamylotransferaza (GGT)     66

2.3.3. Transaminaza asparaginianowa (AST) oraz transaminaza alaninowa (ALT)     66

2.3.4. Makrocytoza (MCV)     67

2.3.5. Ubogowęglowodanowa izoforma transferyny (CDT)     67

2.3.6. β-heksozoaminidaza (β-HEX)     68

2.3.7. Ester etylowy kwasu glukuronowego (EtG)     69

2.3.8. Siarczan etylu (EtS)     70

2.3.9. Estry etylowe kwasów tłuszczowych (FAEE)     70

2.3.10. Fosfatydyloetanol (PEth)     71

2.3.11. 5-hydroksytryptofol (5-HTOL)     72

2.3.12. Aldehyd octowy, addukty oraz IgA     74

2.3.13. SA (kwas sialowy) i SIJ (kwas sialowy apolipoproteiny J)     74

2.4. Badanie ultrasonograficzne (USG) – Łukasz Sein Anand, Wojciech Kosiak     76

2.4.1. Zasada działania     76

2.4.2. Podstawowe pojęcia     76

2.4.3. Bezpieczeństwo badania ultrasonograficznego     79

2.4.4. Ultrasonografia point-of-care     80

2.4.5. Zastosowanie ultrasonografii w ostrym zatruciu i przewlekłym nadużywaniu etanolu     81

2.4.6. Inne zastosowania     94

2.5. Zmiany metaboliczne mózgu w czasie konsumpcji alkoholu – badanie techniką spektroskopii rezonansu magnetycznego (1H MRS) – Andrzej Urbanik, Monika Ostrogórska     98

3. Ostre zatrucie etanolem – Wojciech Waldman, Marek Wiśniewski, Jacek Sein Anand     105

3.1. Leczenie ostrego zatrucia alkoholem etylowym     105

3.1.1. Wstęp     105

3.1.2. Źródła narażenia     105

3.1.3. Drogi narażenia/zatrucia     106

3.1.4. Farmakokinetyka/toksykokinetyka     108

3.1.5. Mechanizm działania etanolu     109

3.1.6. Toksyczność etanolu dla poszczególnych układów/narządów     110

3.1.7. Dawki i stężenia toksyczne etanolu     111

3.1.8. Dynamika obrazu klinicznego     111

3.1.9. Rozpoznanie     111

3.1.10. Objawy narządowe zatrucia etanolem     112

3.1.11. Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu zatrucia etanolem     113

3.1.12. Wskazania do leczenia w warunkach szpitalnych     113

3.1.13. Diagnostyka różnicowa     114

3.1.14. Leczenie przedszpitalne i na szpitalnym oddziale ratunkowym (SOR)     114

3.1.15. Leczenie specyficzne     116

3.1.16. Kierunek transportu chorych     116

3.2. Diagnostyka ostrego zatrucia etanolem – Karina Sommerfeld-Klatta, Marek Wiergowski, Ewa Domagalska, Beata Szpiech     117

3.3. Sedacja pobudzonych pacjentów będących pod wpływem etanolu – Piotr Maciej Kabata     123

3.3.1. Wstęp     123

3.3.2. Patofizjologiczne podstawy sedacji*     124

3.3.3. Diagnostyka i różnicowanie     125

3.3.4. Interwencje niefarmakologiczne     128

3.3.5. Interwencje farmakologiczne     128

3.3.6. Unieruchomienie     130

3.3.7. Dalsze postępowanie     130

3.4. Weekendowe zaburzenie rytmu serca (holiday heart syndrome) – Łukasz Sein Anand, Jacek Sein Anand     133

3.4.1. Wstęp     133

3.4.2. Epidemiologia     134

3.4.3. Patomechanizm     134

3.4.4. Rozpoznanie     136

3.4.5. Badania laboratoryjne     137

3.4.6. Leczenie     138

3.4.7. Rokowanie     139

3.4.8. Śmiertelność     139

4. Alkoholowe zespoły abstynencyjne     141

4.1. Postępowanie w łagodnych i umiarkowanych alkoholowych zespołach abstynencyjnych – Jacek Sein Anand, Marek Wiśniewski, Łukasz Sein Anand, Wojciech Waldman     141

4.1.1. Wstęp     141

4.1.2. Patomechanizm AZA     141

4.1.3. Dynamika przebiegu AZA     143

4.1.4. Obraz kliniczny     144

4.1.5. Ryzyko wystąpienia AZA     145

4.1.6. Predyktory ciężkiego przebiegu AZA     146

4.1.7. Obiektywizowanie oceny nasilenia objawów AZA     146

4.1.8. Ocena stanu klinicznego pacjenta z AZA     147

4.1.9. Pacjenci kwalifikujący się do leczenia pozaszpitalnego     148

4.1.10. Objawy wegetatywne występujące w AZA     148

4.1.11. Cele leczenia AZA     148

4.1.12. Badania laboratoryjne     149

4.1.13. Badania obrazowe     149

4.1.14. Zasady psychofarmakoterapii AZA     149

4.1.15. Leki stosowane w psychofarmakoterapii AZA     151

4.1.16. Postępowanie w przypadku łagodnych objawów AZA     152

4.1.17. Postępowanie w przypadku umiarkowanych AZA     153

4.1.18. Miejsce leczenia AZA     154

4.2. Postępowanie w ciężkich alkoholowych zespołach abstynencyjnych – Marek Wiśniewski, Natalia Pawlas, Wojciech Waldman, Jacek Sein Anand     158

4.2.1. Wstęp     158

4.2.2. Kwalifikacja do leczenia w warunkach oddziału intensywnego nadzoru     159

4.2.3. Leki stosowane w leczeniu AZA w oddziałach intensywnego nadzoru     160

4.2.4. AZA oporny na BZD     161

4.2.5. Leczenie wspomagające w przypadku AZA opornego na BZD     162

4.3. Ostry zespół majaczeniowy na oddziałach ratunkowych – Karolina Szaruta, Mariusz Siemiński     168

4.3.1. Wstęp     168

4.3.2. Epidemiologia     169

4.3.3. Patomechanizm     169

4.3.4. Obraz kliniczny     171

4.3.5. Badania dodatkowe w ostrym zespole majaczeniowym     172

4.3.6. Postępowanie terapeutyczne     173

4.3.7. Rokowanie w ostrym zespole majaczeniowym     175

5. Zespół dnia następnego – Łukasz Sein Anand, Martyna Łukasiewicz, Jacek Sein Anand     177

5.1. Wstęp     177

5.2. Epidemiologia     177

5.3. Patomechanizm     177

5.4. Obraz kliniczny kaca     180

5.5. Wpływ kaca na funkcje kognitywne     180

5.6. Wpływ kaca na wydolność fizyczną     180

5.7. Wpływ kaca na prowadzenie pojazdów     181

5.8. Wpływ kaca na efektywność pracy     181

5.9. Koszty kaca     182

5.10. Ocena nasilenia dolegliwości     182

5.11. Leczenie kaca     183

5.12. Leczenie kaca klinem     184

5.13. Domowe leczenie kaca     185

6. Alkoholowa kwasica ketonowa – Łukasz Sein Anand, Paweł Korolkiewicz, Jacek Sein Anand     189

6.1. Wstęp     189

6.2. Epidemiologia     189

6.3. Patomechanizm     190

6.4. Rozpoznanie     192

6.5. Badania laboratoryjne     192

6.6. Leczenie     195

6.7. Różnicowanie AKK z cukrzycową kwasicą ketonową (CKK)     196

7. Interakcje leków z etanolem – Bartosz Wielgomas, Anna Klimowska     199

7.1. Wstęp     199

7.2. Charakterystyka interakcji leków i nielegalnych substancji psychoaktywnych z alkoholem     200

7.2.1. Interakcje farmakokinetyczne     200

7.2.2. Interakcje farmakodynamiczne     207

7.2.3. Charakterystyka interakcji wybranych grup leków i substancji psychoaktywnych z alkoholem     208

7.3. Interakcje produktów leczniczych roślinnych z alkoholem     210

7.4. Interakcje suplementów diety z alkoholem     211

7.5. Podsumowanie     212

8. Powikłania narządowe związane ze spożywaniem alkoholu     213

8.1. Dysfunkcje układu nerwowego spowodowane działaniem alkoholu – Rafał Sikorski, Emilia Sitek, Jarosław Sławek     213

8.1.1. Wprowadzenie     213

8.1.2. Encefalopatia Wernickego, zespół Korsakowa i zespół Wernickego-Korsakowa     216

8.1.3. Specyfika zaburzeń poznawczych związanych z nadużywaniem alkoholu     227

8.1.4. Wpływ alkoholu na rozwijający się mózg     238

8.1.5. Nadużywanie alkoholu a otępienie     238

8.1.6. Ocena funkcji poznawczych     243

8.1.7. Dynamika poprawy po odstawieniu alkoholu     243

8.1.8. Implikacje zaburzeń poznawczych dla terapii uzależnienia od alkoholu     243

8.1.9. Neuropatia i miopatia alkoholowa     244

8.1.10. Podsumowanie     245

8.2. Wpływ etanolu na układ nerwowy dzieci – Seweryna Konieczna     248

8.2.1. Wstęp     248

8.2.2. Płaty czołowe     249

8.2.3. Ciało modzelowate     250

8.2.4. Hipokamp     250

8.2.5. Móżdżek     251

8.3. Wpływ etanolu na choroby układu sercowo-naczyniowego – Wojciech Sobiczewski, Witold Bachorski     252

8.3.1. Wstęp     252

8.3.2. Nadciśnienie tętnicze     253

8.3.3. Choroba niedokrwienna serca     255

8.3.4. Miażdżyca tętnic obwodowych     257

8.3.5. Niewydolność serca     258

8.3.6. Kardiomiopatia alkoholowa     260

8.3.7. Wpływ alkoholu na powszechne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych     261

8.3.8. Zaburzenia rytmu serca     262

8.3.9. Metabolizm leków     263

8.3.10. Podsumowanie     265

8.4. Wpływ spożywania alkoholu etylowego na czynności gruczołów wydzielania wewnętrznego – Paweł Denisiuk, Dominik Rachoń     267

8.4.1. Wstęp     267

8.4.2. Wpływ spożywania alkoholu na wybrane hormony wydzielane przez przysadkę     268

8.4.3. Wpływ spożywania alkoholu na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza     270

8.4.4. Wpływ spożywania alkoholu na wydzielanie aldosteronu     271

8.4.5. Wpływ spożywania alkoholu na wydzielanie katecholamin przez rdzeń nadnerczy     272

8.4.6. Wpływ spożywania alkoholu na oś podwzgórze–przysadka–tarczyca     272

8.4.7. Wpływ spożywania alkoholu na przytarczyce oraz komórki C tarczycy     273

8.4.8. Wpływ spożywania alkoholu na wewnątrzwydzielniczą czynność trzustki     274

8.4.9. Wpływ spożywania alkoholu na oś podwzgórze–przysadka–gonady     275

8.4.10. Podsumowanie     277

8.5. Wpływ alkoholu na układ pokarmowy – Grażyna Piotrowicz     287

8.5.1. Wstęp     287

8.5.2. Przełyk     288

8.5.3. Żołądek     298

8.5.4. Trzustka     302

8.5.5. Jelito     311

8.5.6. Wątroba     315

8.6. Wpływ etanolu na układ krwiotwórczy – Paulina Gadamska-Kabata, Wanda Knopińska-Posłuszny     336

8.6.1. Wstęp     336

8.6.2. Makrocytoza     338

8.6.3. Niedokrwistości     339

8.6.4. Małopłytkowość     343

8.6.5. Leukopenia i zaburzenia odporności     344

8.6.6. Zaburzenia krzepnięcia     344

8.7. Wpływ etanolu na układ moczowy – Marcin Renke     346

8.7.1. Efekt wpływu etanolu na nerki – zmiany struktury     347

8.7.2. Efekt wpływu etanolu na nerki – zmiany funkcji i regulacji     347

8.7.3. Efekt wpływu etanolu na nerki – zespoły kliniczne     349

8.7.4. Efekt wpływu etanolu na nerki – kamica dróg moczowych     352

8.8. Wpływ etanolu na pacjenta w okresie okołooperacyjnym – Aleksandra Biedrzycka, Romuald Lango     354

8.8.1. Wstęp     354

8.8.2. Ważne dla anestezjologa aspekty wpływu alkoholu etylowego na organizm     355

8.8.3. Istotne dla anestezjologa działanie etanolu na funkcję narządów i układów     356

8.8.4. Wizyta przedoperacyjna     358

8.8.5. Pacjent pod wpływem alkoholu znieczulany do pilnej operacji     360

8.8.6. Znieczulenie pacjenta z chorobą alkoholową     362

8.8.7. Wpływ uzależnienia od alkoholu na powikłania pooperacyjne     363

8.8.8. Problemy związane z wystąpieniem zespołu odstawiennego w okresie okołooperacyjnym     364

8.9. Wpływ etanolu na rozwój nowotworów głowy i szyi – Andrzej Skorek     367

8.9.1. Rakotwórczy efekt działania alkoholu etylowego     367

8.9.2. Alkohol jako czynnik etiologiczny     368

8.9.3. Objawy i ocena zaawansowania nowotworów złośliwych narządów głowy i szyi     370

8.9.4. Podstawy terapii nowotworów złośliwych głowy i szyi     371

8.9.5. Wyniki leczenia nowotworów złośliwych głowy i szyi z uwzględnieniem wpływu alkoholu etylowego     372

9. Uzależnienie od alkoholu i terapia     375

9.1. Psychoterapia i inne metody stosowane w terapii uzależnień – Jan Chodkiewicz     375

9.2. Neurobiologiczne mechanizmy uzależnienia od alkoholu etylowego – Katarzyna Wiśniewska, Marcin Wojnar     390

9.2.1. Wstęp     390

9.2.2. Mechanizmy rozwoju i utrwalania się uzależnienia     391

9.2.3. Osoby młode i uzależnienia     393

9.2.4. Teoria allostazy     394

9.2.5. Obwody neuronalne układu nagrody oraz inne struktury związane z uzależnieniami     403

9.2.6. Mechanizmy komórkowe i molekularne     405

9.2.7. Podatność na uzależnienie, mechanizmy genetycznei epigenetyczne     406

9.2.8. Podsumowanie     410

9.3. Motywowanie pacjentów do zmiany wzoru używania alkoholu – Tomasz Głowik     414

9.4. Krótkie interwencje lekarzy POZ wobec pacjentów nadużywających etanolu – Jadwiga Fudała     429

9.4.1. Krótkie interwencje dotyczące problemów związanych z używaniem alkoholu w podstawowej opiece zdrowotnej     429

9.4.2. Inicjowanie rozmowy z pacjentem na temat spożywania alkoholu     430

9.4.3. Badanie wzoru spożywania alkoholu     431

9.4.4. Postępowanie lekarza w sytuacji rozpoznania picia ryzykownego i szkodliwego     436

9.4.5. Podsumowanie     439

9.5. Profilaktyka nawrotów – Jan Chodkiewicz     441

10. Wpływ etanolu na zdrowie dzieci i młodzieży     455

10.1. Zarys historii diagnostyki FASD w Ameryce Północnej – Małgorzata Tomanik     455

10.1.1. Wprowadzenie     455

10.1.2. Perspektywa historyczna     456

10.1.3. Standardy diagnostyczne w Ameryce Północnej     460

10.1.4. Standardy Instytutu Medycyny (USA)     460

10.1.5. Standardy waszyngtońskie, kod 4-cyfrowy (USA)     462

10.1.6. Standardy kanadyjskie z 2005 r. 464

10.1.7. Standardy kanadyjskie z 2015 r. 465

10.1.8. Różnice i cechy wspólne standardów diagnostycznych w Ameryce Północnej     467

10.1.9. Uwagi końcowe     469

10.2. Wpływ etanolu na płód dzieci – Seweryna Konieczna     472

10.2.1. Wstęp     472

10.2.2. Toksyczne działanie alkoholu etylowego     472

10.2.3. Mechanizm toksycznego działania etanolu     473

10.2.4. Aldehyd octowy     475

10.3. Diagnostyka dysmorfologiczna FASD – Monika Cichoń-Kotek, Jolanta Wierzba     476

10.3.1. Wstęp     476

10.3.2. Kryteria diagnostyczne     477

10.3.3. Różnicowanie     480

10.4. Możliwości zastosowania metod rezonansu magnetycznego w diagnostyce spektrum alkoholowych uszkodzeń mózgu (FASD) – Andrzej Urbanik, Monika Ostrogórska     481

10.4.1. Badania obrazowe (analizy morfometryczne)     482

10.4.2. Badania dyfuzyjne rezonansu magnetycznego (diffusion-weighted imaging, DWI)     483

10.4.3. Badania 1H MRS     483

10.4.4. Podsumowanie     484

10.5. Diagnostyka laboratoryjna prenatalnej ekspozycji na alkohol (PAE) – Ewa Domagalska, Beata Szpiech, Marek Wiergowski     486

10.5.1. Wstęp     486

10.5.2. Biomarkery pośrednie i bezpośrednie     488

10.5.3. Podsumowanie     492

10.6. Wpływ etanolu na zdrowie dzieci i młodzieży – Katarzyna Plata-Nazar     494

10.6.1. Wstęp     494

10.6.2. Matka karmiąca     494

10.6.3. Dzieci i młodzież     495

10.6.4. Przyczyny spożywania alkoholu przez dzieci i młodzież     496

10.6.5. Intensywne picie epizodyczne     496

10.6.6. Szkodliwość i mechanizm działania alkoholu na dzieci i młodzież     497

10.6.7. Obraz kliniczny zatrucia etanolem dzieci i młodzieży     498

10.6.8. Skutki odległe spożywania alkoholu przez dzieci i młodzież     499

11. Wpływ etanolu na zdrowie pracowników     503

11.1. Wpływ używania etanolu na reakcje interpersonalne w pracy – Marta Odyniec, Jan Odyniec, Anna Krakowiak     503

11.1.1. Specyfika zachowania pracownika pijącego alkohol w pracy lub uzależnionego od niego     503

11.1.2. Problem alkoholików wysoko funkcjonujących     505

11.1.3. Relacje interpersonalne w pracy w wypadku zaistnienia problemu alkoholowego u pracownika i pracodawcy     505

11.1.4. Konkluzja     507

11.2. Objawy alarmowe sugerujące nadużywanie alkoholu przez pracownika – Anna Krakowiak, Małgorzata Rak, Jan Odyniec, Marta Odyniec     508

11.2.1. Wpływ alkoholu na pracownika     511

11.2.2. Czynniki ryzyka wystąpienia alkoholizmu u pracownika     513

11.3. Spożywanie alkoholu w miejscu pracy i nietrzeźwość pracownika w kontekście bezpieczeństwa pracy – konsekwencje i aspekt prawny – Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska, Jolanta Walusiak-Skorupa     518

11.3.1. Wstęp     518

11.3.2. Odpowiedzialność porządkowa pracownika     518

11.3.3. Badania profilaktyczne     520

11.3.4. Przeciwwskazania do pracy i ograniczenia w zatrudnieniu osób nadużywających alkoholu     522

12. Stereotypy związane ze spożyciem alkoholu     525

12.1. Prozdrowotne działanie alkoholu? – Marek Wiergowski     525

12.1.1. Prozdrowotne działanie nieetanolowych składników napojów alkoholowych     525

12.1.2. Prozdrowotne działanie etanolu w napojach alkoholowych     530

12.1.3. Wewnątrzustrojowe bakteriobójcze i wirusobójcze działanie etanolu     532

12.1.4. Podsumowanie     532

12.2. Alkohol w czasie pandemii COVID 19 – Jan Chodkiewicz     534

Skorowidz     545