Integracja Sensoryczna a Przetwarzanie Sensoryczne Podręcznik

Przedmowa XV

I. WSTĘP 1

Wstęp – Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka 3

Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne 4

Miejsce SPD w klasyfikacjach dotyczących chorób i zaburzeń 5

1. Rys historyczny – Iwona Palicka 13

2. Określenie – Iwona Palicka 19

2.1. Klasyfikacja pierwotna zaburzeń integracji sensorycznej wg Ayres 24

2.2. Klasyfikacja zaburzeń przetwarzania sensorycznego wg Miller 29

2.3. Klasyfikacja reaktywności wg Dunn 32

3. Częstość występowania i czynniki ryzyka SPD – Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian 37

3.1. Nadwaga i otyłość 39

3.2. Cukrzyca ciążowa 39

3.3. Depresja i ekspozycja na antydepresanty 40

3.4. Przedwczesny poród 40

3.5. Padaczka i leki przeciwpadaczkowe 41

3.6. Infekcje wewnątrzmaciczne 42

3.7. Stres 42

3.8. Nieprawidłowe odżywianie 43

II. NEUROBIOLOGICZNE PODSTAWY PRZETWARZANIA SENSORYCZNEGO 47

4. Podstawy neuroanatomii czynnościowej – Renata Wilk 49

4.1. Rozwój ośrodkowego układu nerwowego w odniesieniu do ośrodków czuciowych 50

4.2. Rozwój bruzd i zakrętów korowych 58

4.2.1. Rozwój unaczynienia kory mózgu 60

4.2.2. Rozwój układu węchowego 61

4.3. Budowa ośrodków i dróg zmysłowych w układzie nerwowym 65

4.3.1. Zmysł czucia 65

4.3.2. Kora czuciowa 68

4.3.3. Rozwój kory somatosensorycznej 70

4.3.4. Zmysł słuchu i równowagi 72

4.3.5. Układ przedsionkowy – Renata Wilk 74

4.3.6. Układ wzrokowy 76

4.4. Móżdżek (cerebellum) 85

4.5. Jądra podkorowe 87

4.6. Budowa elementów ośrodkowego układu nerwowego istotnych z punktu widzeniaintegracji sensorycznej 93

4.6.1. Lokalizacja pól czynnościowych kory mózgowej 94

4.6.2. Pola czuciowe w korze mózgowej 95

4.6.3. Jądra podkorowe 99

4.6.4. Układ limbiczny i węchomózgowie 101

4.6.5. Móżdżek 111

5. Fizjologiczne funkcjonowanie zmysłów/narządów zmysłów – wprowadzenie – Olga Przybyla 113

Swoiste i nieswoiste układy przetwarzania informacji – Olga Przybyla 113

5.1. Węch – Piotr Rodak 120

5.1.1. Budowa narządu węchu 121

5.1.2. Fizjologia receptorów węchowych i przetwarzania bodźców węchowych 123

5.2. Droga wzrokowa – Dorota Pojda-Wilczek 125

5.2.1. Wprowadzenie 125

5.2.2. Odmienności zaburzeń widzenia obwodowych i ośrodkowych 127

5.2.3. Ruchy i odruchy oczu 132

Podsumowanie 134

5.3. Droga słuchowa – Piotr H. Skarżyński, Renata Wilk, Wirginia Likus 134

5.3.1. Lokalizacja dźwięku w przestrzeni 135

5.3.2. Kora słuchowa 136

5.4. Zmysł smaku – Wirginia Likus 138

5.4.1. Układ smakowy 138

5.4.2. Substancje chemiczne i ich działanie na komórki smakowe 142

5.4.3. Mechanizmy przetwarzania informacji smakowej 143

5.4.4. Droga smakowa 146

5.4.5. Smak i węch 147

5.5. Układ przedsionkowy – Olga Przybyla, Iwona Palicka 149

5.5.1. Połączenia funkcjonalne 150

5.5.2. Ruch 151

5.5.3. Odruch przedsionkowo-oczny 154

5.5.4. Równowaga i napięcie mięśni 156

5.5.5. Funkcje układu przedsionkowego 157

5.6. Czucie 159

5.6.1. Dotyk – Ewa Bartelemus 159

5.6.2. Propriocepcja – Katarzyna Czech, Olga Przybyla 169

5.6.3. Interocepcja – Aleksandra Światowska 176

5.6.4. Inne – Piotr Rodak 184

III. PATOMECHANIZM 189

6. Mechanizmy zaburzeń przetwarzania sensorycznego – Ewa Emich-Widera 191

7. Wpływ traumy na powstawanie zaburzeń przetwarzania sensorycznego – Małgorzata Klecka, Iwona Palicka 203

IV. OBJAWY i NASTĘPSTWA SPD W RÓŻNYCH OBSZARACH FUNKCJONOWANIA 211

8. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego w odniesieniu do zdolności samoregulacji – Magdalena Szczepara-Fabian, Iwona Palicka 213

9. Motoryka, koordynacja (DCD, dyspraksja) – Katarzyna Czech, Zuzanna Wojtowicz, Małgorzata Matyja 219

9.1. Koordynacja w ujęciu antropomotorycznym 220

9.2. Praksja 221

9.2.1. Zaburzenia praksji 221

9.2.2. Apraksja 222

9.2.3. Dyspraksja 222

10. Mowa i komunikacja – Olga Przybyla 231

10.1. Mowa, a neurofizjologiczne mechanizmy zachowań motorycznych 232

10.2. Rola mózgu w procesie językowego porozumiewania się 242

11. Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na żywienie, stan odżywienia i zaburzenia odżywiania – Dorota Szymańska, Marta Baj-Lieder 249

11.1. Etiologia trudności z przyjmowaniem pokarmów u dzieci 255

11.2. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego jako możliwa przyczyna trudności w przyjmowaniu pokarmów u dzieci 257

11.3. Przykłady trudności z przyjmowaniem pokarmów o podłożu sensorycznym 258

11.4. Wpływ trudności w zakresie przyjmowania pokarmów na stan odżywienia i rozwój dziecka 260

12. Funkcje ustno-twarzowe a przetwarzanie sensoryczne – Agnieszka A. Pawlik, Magdalena Prynda, Katarzyna Stachura 263

12.1. Ssanie 263

12.3. Żucie 264

12.4. Połykanie 265

12.5. Oddychanie 266

12.4. Mowa 267

12.6. Wpływ problemów sensorycznych na funkcjonowanie jamy ustnej 267

13. Objawy i następstwa zaburzeń przetwarzania sensorycznego w funkcjonowaniu psychospołecznym – Anna Parakiewicz, Olga Przybyla, Dorota Maria Sikora 271

13.1. Funkcjonowanie dziecka w pierwszym etapie rozwoju 272

13.2. Funkcjonowanie dziecka w drugim i trzecim etapie rozwoju 275

13.3. Wpływ zaburzeń przetwarzania sensorycznego na funkcjonowanie dziecka w rodzinie 279

13.4. Rola kompetencji społecznych w rozwoju dziecka 279

Podsumowanie 281

14. Funkcjonowanie szkolne dziecka z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego – Olga Przybyla 285

15. Aktywność fizyczna pozaszkolna, w tym sport – Wojciech Kozłowski 295

16. Zaburzenia w zakresie funkcjonowania wzrokowego – Malwina Geniusz 301

16.1 Funkcjonowanie wzrokowe 301

16.2. Zaburzenia wzrokowych funkcji neuromięśniowych 302

16.3. Zaburzenia przetwarzania wzrokowego 305

16.4. Wady wzroku 306

17. Zaburzenia w obszarze drogi słuchowej – Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka 307

17.1. Obwodowa droga słuchowa 307

17.2. Ośrodkowe procesy przetwarzania słuchowego 310

V. Diagnoza zaburzeń procesów integracji sensorycznej Iwona Palicka, Mirosława Bloch 315

V.I. METODY DIAGNOSTYCZNE 317

18. Wywiad 317

19. Kwestionariusze sensomotoryczne 319

20. Metody obserwacyjne 323

20.1. Obserwacje swobodna i kierowana 323

20.2. Rozpoznawanie objawów zaburzeń modulacji i rejestracji podczas obserwacji swobodnej i kierowanej 324

20.3. Obserwacja kliniczna według Ayres 326

20.4. SOSI-M i COP-R 328

20.5. Obserwacja kliniczna według Ayres w Polsce 329

21. Testy standaryzowane w Polsce i na świecie (SCSIT, SIPT, EASI, SPM, SP3D, PSTIS) 333

21.1. SCSIT (Southern California Sensory Integration Tests) 333

21.2. SIPT (Sensory Integration and Praxis Tests) 336

21.3. EASI (Evaluation in Ayres Sensory Integration) 338

21.4. SPM (Sensory Processing Measure) 342

21.5. SP3D (Sensory Processing 3-Dimensions Scale) 343

21.6. PSTIS (Polskie Standaryzowane Testy Integracji Sensorycznej) 343

Podsumowanie 344

V.II. Metody specyficzne dla poszczególnych dróg zmysłowych (węch, wzrok, smak, słuch, układ przedsionkowy, dotyk, propriocepcja) 349

22. Diagnoza funkcjonowania węchowego – Piotr Rodak 349

23. Diagnoza funkcjonowania wzrokowego – Dorota Pojda-Wilczek 351

24. Diagnoza funkcjonowania słuchowego – Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka 355

24.1. Obwodowy narząd słuchu 355

24.2. Ośrodkowe procesy przetwarzania słuchowego 357

25. Metody badania smaku – Wirginia Likus 359

26. Diagnoza funkcjonowania układu przedsionkowego – Ewa Emich-Widera, Alina Sarat-Spek 363

27. Neurologiczne badanie czucia – Piotr Rodak 369

28. Metody diagnozy propriocepcji – Katarzyna Czech, Olga Przybyla 371

V.III. Metody radiologiczne w diagnostyce SPD 377

29. Przetwarzanie zmysłowe okiem radiologa pediatrycznego – Magdalena Machnikowska-Sokołowska 377

29.1. Rola diagnostyki obrazowej 377

29.2. Współczesne narzędzia diagnostyczne 379

29.3. Możliwości i przyszłość 381

VI. WSPÓŁWYSTĘPOWANIE Z INNYMI ZABURZENIAMI 387

30. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego u dzieci urodzonych przedwcześnie – Magdalena Szczepara-Fabian, Ewa Emich-Widera 389

30.1. Kim jest dziecko urodzone przedwcześnie? 389

30.1.1. Dojrzewanie układów zmysłowych w okresie płodowym 392

30.1.2. Konsekwencje przedwczesnego porodu 394

31. Problemy sensoryczne i dysfunkcje przetwarzania sensorycznego w mózgowym porażeniu dziecięcym – Magdalena Szczepara-Fabian 399

32. Zespoły genetyczne a SPD – Aleksandra Jezela-Stanek 405

33. Problemy neuropsychiatryczne a SPD 413

33.1. Spektrum autyzmu – Beata Kazek, Agnieszka Kapinos-Gorczyca, Ewa Emich-Widera, Magdalena Szczepara-Fabian 413

33.1.1. Zaburzenia sensomotoryczne 414

33.1.2. Zaburzenia samoregulacji 415

33.1.3. Zaburzenia porozumiewania się 416

33.1.4. Zaburzenia zachowania 416

33.1.5. Zaburzenia odżywiania 417

33.2. Niepełnosprawność intelektualna – Dorota Prysak, Olga Przybyla, Sylwia Wrona 420

33.3. FASD – Iwona Palicka 425

33.4. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi – Agnieszka Kapinos-Gorczyca, Katarzyna Gąsiorek, Beata Kazek, Ewa Emich-Widera 430

34. Hipermobilność stawów – Sylwia Potępa-Kowalczyk, Ewa Emich-Widera 435

35. Choroby autoimmunologiczne a SPD – Ewa Emich-Widera 445

35.1. PANDAS i PANS 445

35.2. Reumatoidalne zapalenie stawów 447

35.3. Cukrzyca typu 1 447

35.4. Nieswoiste zapalenia jelit 448

VII. POSTĘPOWANIE W ZABURZENIACH PRZETWARZANIA SENSORYCZNEGO 451

36. Terapia integracji sensorycznej – wprowadzenie – Iwona Palicka 453

37. Zrozumieć i zaakceptować – Anna Parakiewicz, Zuzanna Wojtowicz, Olga Przybyla 459

37.1. Rola rodziców 460

37.2. Środowisko szkolne 461

37.3. Implikacje do praktyki edukacyjnej, terapeutycznej i środowiska domowego 462

38. Specyfika terapii w zaburzeniach modulacji dotykowej – Zuzanna Wojtowicz, Iwona Palicka 463

39. Optymalizacja procesu terapeutycznego – Barbara Witkowska, Iwona Palicka 467

39.1. Współpraca 468

39.2. Strategie optymalizacji 469

39.3. Zasady konstruowania terapii 473

40. Terapia dziecka z dyspraksją – Katarzyna Czech, Zuzanna Wojtowicz, Iwona Palicka, Olga Przybyla 477

41. Zasady terapii integracji sensorycznej w odniesieniu do osób ze spektrum autyzmu – Anna Parakiewicz, Iwona Palicka 487

42. Metody stymulacji nienależące bezpośrednio do koncepcji integracji sensorycznej 491

42.1. Dieta sensoryczna – Barbara Witkowska, Wojciech Kozłowski 491

42.2. Protokół Wilbarger – technika dotyku proprioceptywnego z głębokim uciskiem – Anna Parakiewicz 497

42.3. Sala doświadczania świata Snoezelen: przestrzeń terapeutyczna i edukacyjna – Wojciech Kozłowski 499

42.3.1. Historia i filozofia Snoezelen 499

42.4. Stymulacja bazalna® według Andreasa Fröhlicha – Wojciech Kozłowski 501

42.4.1. Podstawowe założenia 502

42.2.2. Techniki 502

42.4.3. Zastosowanie w praktyce 503

42.5. Stymulacja sensoryczna według Carla Delacato – Iwona Palicka 503

42.6. Joga, uważność i oddech – Aleksandra Światowska 506

42.7. Terapia widzenia i stymulacja wzrokowa – Anna Parakiewicz 509

42.8. Postępowanie terapeutyczne w przypadku zaburzeń przetwarzania słuchowego – Piotr H. Skarżyński, Natalia Czajka 514

42.9. Zasady budowania środowiska przyjaznego sensorycznie – Anna Parakiewicz, Olga Przybyla 515

42.9.1. Wsparcie sensoryczne w środowisku szkolnym 516

42.9.2. Wsparcie sensoryczne w miejscu pracy 517

42.9.3. Wsparcie sensoryczne w środowisku domowym 518

43. Czy z tego się wyrasta? Dorośli z SPD – Wojciech Kozłowski, Iwona Palicka 523

43.1. Diagnoza 525

43.2. Terapia 527

Podsumowanie 529

Wykaz ważniejszych skrótów 531

Skorowidz 536