Psychogeriatria Cybulski, Waszkiewicz, Krajewska-Kułak, Kędziora-Kornatowska

1. Zagadnienia związane z psychiką osób w wieku podeszłym. Psychopatologia Dominika Dudek 1

1.1. Wprowadzenie 1

1.2. Czynniki psychologiczno-społeczne związane ze starzeniem się 3

1.3. Starzenie się mózgu i procesy neurodegeneracyjne. Zaburzenia psychoorganiczne 5

1.3.1. Otępienie 6

1.3.2. Majaczenie 6

1.3.3. Inne zaburzenia psychoorganiczne 7

1.4. Choroby somatyczne 8

1.5. Zmiany w obrazie psychopatologicznym zaburzeń, które rozpoczęły sięwe wcześniejszych okresach życia 9

1.6. Podsumowanie 11

2. Zaburzenia otępienne w populacji osób powyżej 60. roku życia Kornelia Kędziora-Kornatowska, Anna Polak-Szabela 13

2.1. Wprowadzenie 13

2.2. Definicja 13

2.3. Epidemiologia 15

2.4. Etiopatogeneza 16

2.5. Obraz kliniczny 17

2.5.1. Otępienie w chorobie Alzheimera 18

2.5.2. Otępienie z ciałami Lewy’ego 19

2.5.3. Otępienie naczyniopochodne 19

2.5.4. Otępienie czołowo-skroniowe 20

2.5.5. Otępienie w chorobie Parkinsona 20

2.6. Rozpoznanie 20

2.7. Leczenie 22

2.8. Podsumowanie 24

3. Choroba Alzheimera jako najczęstsza postać otępienia Maria Barcikowska 27

3.1. Definicja 27

3.2. Epidemiologia 27

3.3. Etiopatogeneza 27

3.4. Obraz kliniczny 29

3.5. Badania dodatkowe w diagnostyce choroby Alzheimera 30

3.5.1. Badanie genetyczne 31

3.5.2. Markery biochemiczne 32

3.6. Obraz kliniczny choroby Alzheimera – charakterystyka trzech stadiów choroby 32

3.6.1. Pierwsze stadium choroby Alzheimera (2–5 lat) 32

3.6.2. Drugie stadium choroby Alzheimera (2–12 lat) 33

3.6.3. Trzecie stadium choroby Alzheimera (1–3 lata) 33

3.7. Kryteria diagnostyczne rozpoznawania choroby Alzheimera 35

3.8. Różnicowanie 39

3.8.1. Otępienie naczyniopochodne i mieszane MIXED 39

3.8.2. Otępienie z ciałami Lewy’ego 39

3.8.3. Otępienie czołowo-skroniowe 41

3.8.4. Choroba Creutzfeldta-Jakoba (CJD) 41

3.8.5. Zespół Hakima 41

3.9. Leczenie choroby Alzheimera 41

3.10. Podsumowanie 43

4. Zaburzenia psychotyczne u osób starszych Wojciech Kosmowski, Aleksander Araszkiewicz 45

4.1. Wprowadzenie 45

4.2. Definicja 45

4.3. Epidemiologia 46

4.4. Etiopatogeneza 48

4.5. Obraz kliniczny 48

4.6. Rozpoznanie 51

4.7. ICD-10 a ICD-11 56

4.8. Leczenie 62

4.9. Podsumowanie 65

5. Choroba afektywna dwubiegunowa u pacjentów w podeszłym wieku Tadeusz Parnowski 69

5.1. Wprowadzenie 69

5.2. Definicja 69

5.3. Epidemiologia 69

5.4. Etiopatogeneza 70

5.5. Trudności w rozpoznawaniu CHAD o późnym początku 73

5.5.1. Epizody depresyjne i/lub maniakalne u chorego z rozpoznaną CHAD z wczesnym początkiem, występujące po 50. roku życia 74

5.5.2. Wystąpienie po raz pierwszy zespołu depresyjnego i/lub maniakalnego po 50. roku życia 75

5.5.3. Związek depresji i manii z chorobami somatycznymi oraz czynnikami jatrogennymi 76

5.6. Kryteria diagnostyczne i obraz kliniczny 78

5.7. Kryteria diagnostyczne depresji i manii naczyniowej 79

5.8. Leczenie 82

5.9. Podsumowanie 84

6. Zaburzenia depresyjne wśród osób starszych Leszek Bidzan 87

6.1. Wprowadzenie 87

6.2. Epidemiologia 90

6.2.1. Epizod depresyjny 91

6.2.2. Dystymia 91

6.2.3. Depresje psychotyczne 92

6.2.4. Depresja nawracająca 92

6.2.5. Objawy depresyjne („mała depresja”) 93

6.3. Objawy depresyjne w przebiegu zaburzeń funkcji poznawczych 93

6.4. Rokowanie 94

6.5. Terapia zaburzeń depresyjnych 95

6.5.1. Ogólne zasady 95

6.5.2. Neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne) 97

6.5.3. Elektrowstrząsy 98

6.6. Podsumowanie 98

7. Zaburzenia lękowe wśród osób starszych Agata Szulc, Anna Mosiołek 101

7.1. Wprowadzenie 101

7.2. Definicja 102

7.3. Epidemiologia 104

7.4. Etiopatogeneza 105

7.4.1. Czynniki biologiczne 105

7.4.2. Psychologiczne przyczyny wystąpienia lęku u osób w podeszłym wieku 105

7.4.3. Choroby somatyczne 106

7.4.4. Leki i substancje 106

7.5. Obraz kliniczny 107

7.6. Rozpoznanie 107

7.6.1. Zespół lęku napadowego 107

7.6.2. Fobia 109

7.6.3. Zaburzenia lękowe uogólnione (GAD) 109

7.6.4. Zaburzenia depresyjne i lękowe mieszane 111

7.6.5. Zaburzenia związane ze stresem 111

7.7. Leczenie zaburzeń lękowych w podeszłym wieku 112

7.7.1. Psychoterapia w zaburzeniach lękowych wieku podeszłego 112

7.7.2. Farmakoterapia 112

7.8. Ryzyko związane ze stosowaniem farmakoterapii u pacjentów w podeszłym wieku 113

7.9. Podsumowanie 114

8. Zaburzenia psychosomatyczne wśród osób starszych Agata Orzechowska, Aleksandra Skiba, Piotr Gałecki 117

8.1. Wprowadzenie 117

8.2. Definicja 117

8.3. Klasyfikacja 119

8.3.1. Zaburzenia somatyzacyjne i zjawisko somatyzacji w wieku podeszłym 119

8.3.2. Zaburzenia hipochondryczne 121

8.3.3. Ból psychogenny 122

8.3.4. Neurastenia 122

8.4. Leczenie 123

8.5. Podsumowanie 125

9. Zaburzenia snu w grupie seniorów Wojciech Jernajczyk 127

9.1. Wprowadzenie 127

9.2. Elektroencefalografia i polisomnografia 127

9.3. Znaczenie biologiczne snu 129

9.4. Neurobiologia snu 130

9.4.1. Proces C 130

9.4.2. Proces S 131

9.5. Ewolucja obrazu snu w zależności od wieku 132

9.6. Sen osób w wieku senioralnym 133

9.7. Zaburzenia snu w wieku senioralnym 136

9.7.1. Bezsenność 136

9.7.2. Zaburzenia okołodobowego rytmu sen–czuwanie 137

9.7.3. Zaburzenia oddychania we śnie 138

9.7.4. Periodyczne ruchy kończyn we śnie i zespół niespokojnych nóg 138

9.8. Choroby przebiegające z zaburzeniem funkcji poznawczych 139

9.8.1. Choroba Alzheimera (AD) 139

9.8.2. Choroba Parkinsona (PD) 139

9.9. Podsumowanie 140

10. Zaburzenia seksualne wśród osób w podeszłym wieku Zbigniew Lew-Starowicz 143

10.1. Wprowadzenie 143

10.2. Seksualność w podeszłym wieku 144

10.2.1. Uwarunkowania biologiczne 144

10.2.2. Uwarunkowania psychiczne 145

10.2.3. Uwarunkowania kulturowe 146

10.3. Zaburzenia seksualne wśród osób w podeszłym wieku 147

10.3.1. Badania epidemiologiczne 147

10.4. Najczęściej spotykane przyczyny zaburzeń seksualnych 147

10.4.1. Cukrzyca 148

10.4.2. Choroba niedokrwienna serca i zawał mięśnia sercowego 148

10.4.3. Nadciśnienie tętnicze 148

10.4.4. Udar mózgu 149

10.4.5. Choroba Alzheimera i inne zespoły otępienne 149

10.4.6. Choroby prostaty 149

10.4.7. Zaburzenia hormonalne 149

10.4.8. Depresja 150

10.4.9. Leki 150

10.5. Klinika zaburzeń seksualnych wśród osób w podeszłym wieku 151

10.5.1. Wytrysk opóźniony 151

10.5.2. Zaburzenia erekcji 151

10.5.3. Wytrysk przedwczesny 152

10.5.4. Hipoaktywne zaburzenia pożądania seksualnego u mężczyzn (hipolibidemia) 152

10.5.5. Zaburzenia pożądania i podniecenia u kobiet 153

10.5.6. Ból genitalno-miedniczny 153

10.5.7. Zaburzenia orgazmu u kobiet 153

10.6. Promocja zdrowia seksualnego wśród osób w podeszłym wieku 154

10.7. Podsumowanie 155

11. Uzależnienie od alkoholu wśród osób starszych Elżbieta Trypka, Joanna Rymaszewska 157

11.1. Wprowadzenie 157

11.2. Definicja 157

11.3. Epidemiologia 159

11.4. Etiopatogeneza 159

11.5. Objawy kliniczne 159

11.6. Niebezpieczeństwa związane z nadużywaniem substancji odurzających u osób starszych 161

11.7. Rozpoznanie 161

11.8. Leczenie 163

11.9. Podsumowanie 165

12. Uzależnienie od leków w populacji osób starszych Agnieszka Kułak-Bejda, Napoleon Waszkiewicz 167

12.1. Wprowadzenie 167

12.2. Wielochorobowość i polipragmazja w grupie seniorów 168

12.3. Podstawowe informacje o uzależnieniach od leków 171

12.4. Problem nadużywania i uzależnienia od leków w populacji osób starszych 172

12.4.1. Benzodiazepiny i tzw. leki „Z” 172

12.4.2. Opiody 174

12.4.3. Leki OTC 177

12.5. Objawy sugerujące uzależnienie od leków 178

12.5.1. Uzależnienie od leków a alkohol 180

12.5.2. Postępowanie w uzależnieniu od leków 182

12.5.3. Profilaktyka uzależnień w grupie seniorów 185

12.6. Podsumowanie 186

13. Uzależnienia behawioralne u osób w podeszłym wieku Anna Konopka, Jerzy Samochowiec 189

13.1. Wprowadzenie 189

13.2. Definicja 189

13.3. Epidemiologia 190

13.4. Etiopatogeneza 191

13.5. Obraz kliniczny wybranych zaburzeń 191

13.5.1. Patologiczny hazard 191

13.5.2. Szkodliwe używanie i uzależnienie od internetu oraz nowych technologii 192

13.5.3. Zaburzenie związane z grami oraz uzależnienie od mediów społecznościowych 194

13.5.4. Uzależnienie od zakupów 194

13.5.5. Patologiczne zbieractwo 195

13.5.6. Szkodliwe używanie telewizji 196

13.6. Leczenie 197

13.7. Podsumowanie 198

14. Problem samobójstw wśród seniorów Marta Makara-Studzińska, Justyna Morylowska-Topolska 201

14.1. Wprowadzenie 201

14.2. Definicje, terminologia 201

14.3. Epidemiologia zachowań samobójczych u osób w wieku podeszłym 203

14.4. Czynniki ryzyka samobójczego 204

14.4.1. Czynniki ochronne 206

14.5. Ocena ryzyka samobójstwa 207

14.6. Narzędzia do oceny ryzyka samobójstwa 208

14.7. Zapobieganie samobójstwom osób w wieku podeszłym 209

14.8. Postępowanie z osobami z wysokim ryzykiem samobójczym 212

14.9. Podsumowanie 213

15. Wpływ pandemii koronawirusa SARS-CoV-2 na zdrowie psychiczne osób starszych Janusz Heitzman 215

15.1. Wprowadzenie 215

15.2. Predyspozycje osób starszych do zachorowania na COVID-19 216

15.3. Wpływ wirusa SARS-CoV-2 na ośrodkowy układ nerwowy osób starszych 216

15.4. Potraumatyczne zaburzenia psychiczne po zachorowaniu na COVID-19 i w trakcie leczenia 217

15.5. Leczenie zaburzeń psychicznych w przebiegu COVID-19 219

15.6. Zaburzenia psychiczne u osób w wieku podeszłym po przebytej infekcji COVID-19 219

15.7. Zaburzenia psychiczne po bezpośredniej społecznej konfrontacji z pandemią COVID-19 220

15.8. Podsumowanie 222

16. Farmakologia w psychogeriatrii – możliwości i ograniczenia Jerzy Leszek 225

16.1. Wprowadzenie 225

16.2. Specyfika patologii wieku podeszłego 225

16.3. Stosowanie leków w podeszłym wieku 227

16.4. Ryzyko działań niepożądanych 227

16.5. Zaprzestanie farmakoterapii 229

16.6. Najczęstsze nieprawidłowości leczenia w starszym wieku 229

16.6.1. Nadużywanie leków 230

16.6.2. Nieodpowiednie stosowanie leków 230

16.6.3. Zażywanie zbytecznego leku 231

16.6.4. Brak ordynacji leków pomimo wskazań klinicznych 231

16.7. Jatrogenny zespół geriatryczny 233

16.8. Zakończenie 233

16.9. Podsumowanie 235

17. Wybrane aspekty pielęgnowania pacjentów psychogeriatrycznych Marta Muszalik 237

17.1. Wprowadzenie 237

17.2. Charakterystyka pacjentów geriatrycznych z zaburzeniami w zakresie zdrowia psychicznego 238

17.3. Diagnoza pielęgniarska pacjenta psychogeriatrycznego i proces pielęgnowania 240

17.4. Model diagnozy pielęgniarskiej pacjenta geriatrycznego z zaburzeniami psychicznymi 241

17.5. Podsumowanie 242

18. Teoretyczne podstawy współczesnych metod neurorehabilitacji wśród pacjentów w podeszłym wieku Agnieszka Gorzkowska, Monika Rudzińska-Bar, Joanna Siuda, Grzegorz Opala 251

18.1. Wprowadzenie 251

18.2. Choroby neurologiczne wieku podeszłego 251

18.2.1. Choroba Parkinsona 251

18.3. Wybrane problemy psychogeriatryczne w neurorehabilitacji 260

18.3.1. Zaburzenia nastroju 260

18.3.2. Neurorehabilitacja u chorych z depresją, zespołami lękowymi i apatią 262

18.3.3. Neurorehabilitacja u chorych z zaburzeniami funkcji poznawczych 263

18.6. Podsumowanie 265

19. Praktyczne aspekty neurorehabilitacji chorych w podeszłym wieku Iwona Sarzyńska-Długosz 269

19.1. Wprowadzenie 269

19.2. Neurorehabilitacja w geriatrii 269

19.3. Upadki 270

19.4. Niedożywienie 275

19.5. Praktyczne aspekty rehabilitacji po udarze mózgu 277

19.6. Praktyczne aspekty rehabilitacji osób z chorobą Parkinsona 278

19.7. Praktyczne aspekty rehabilitacji osób z zespołami otępiennymi 279

19.8. Podsumowanie 280

20. Diagnostyka i rehabilitacja neuropsychologiczna osób z chorobami otępiennymi Maria Pąchalska 283

20.1. Wprowadzenie 283

20.2. Istota otępienia 284

20.2.1. Asymetria związanego z wiekiem spadku zdolności poznawczych u osób z otępieniem i u osób zdrowych w wieku senioralnym 284

20.2.2. Kryteria diagnostyczne otępienia (zaburzeń neuropoznawczych) według DSM-5 286

20.2.3. Istota otępienia (zaburzeń funkcji neuropoznawczych) według DSM-5 286

20.3. Problematyka diagnozy zaburzeń funkcji neuropoznawczych 287

20.3.1. Diagnostyka zaburzeń funkcji neuropoznawczych oparta na obserwacjach klinicznych i badaniach naukowych 288

20.3.2. Diagnoza zaburzeń procesów neuropoznawczych zgodnie z kryteriami diagnostycznymi DSM-5 289

20.3.3. Nowe neurotechnologie w diagnostyce osób z otępieniem 295

20.4. Rehabilitacja neuropsychologiczna osób z otępieniem 298

20.4.1. Klasyczne techniki treningowe wykorzystywane w terapii neuropsychologicznej zaburzeń neuropoznawczych 299

20.4.2. Nowe formy neuroterapii dla osób z otępieniem 302

20.4.3. Neurofeedback 302

20.4.4. Przykład zastosowania neurofeedbacku w praktyce klinicznej 303

20.4.5. Magnetyczna stymulacja śródczaszkowa w terapii osób z otępieniem 304

20.4.6. Bezpośrednia stymulacja prądem stałym w terapii osób z otępieniem 304

20.4.7. Przebieg terapii neuropsychologicznej 305

20.4.8. Efekty terapii neuropsychologicznej 306

20.5. Podsumowanie 306

21. Potrzeby i reakcje psychiczne na perspektywę śmierci w przebiegu choroby u osób starszych Krystyna de Walden-Gałuszko 309

21.1. Wprowadzenie 309

21.2. Potrzeby ludzi starszych na tle aktualnej sytuacji społeczno-kulturalnej 310

21.3. Problem śmierci 311

21.4. Reakcje i postawy wobec śmierci 312

21.5. Możliwości pomocy ludziom starszym w zmierzaniu się z problemem śmierci 318

21.6. Podsumowanie 320

22. Wybrane psychologiczne aspekty procesu starzenia się i starości Stanisława Steuden 321

22.1. Wprowadzenie 321

22.2. Czynniki demograficzne i ich konsekwencje społeczne 322

22.3. Koncepcje wyjaśniające proces starzenia się 323

22.4. Zmiany biologiczne 325

22.5. Psychologiczny wymiar starości 326

22.6. Teorie przystosowania do starości 327

22.7. Doświadczanie własnej starości 330

22.8. Podsumowanie 333

23. Psychologiczne aspekty radzenia sobie z chorobami i ograniczeniami w starości Krzysztof Owczarek 335

23.1. Wprowadzenie 335

23.2. Organizacja percepcji u starszych ludzi 337

23.3. Emocje starszych osób 340

23.4. Obiektywne problemy i subiektywny punkt widzenia 341

23.5. Choroby i problemy związane z ograniczeniem sprawności umysłowej i fizycznej 344

23.6. Reakcja na zmiany w leczeniu 345

23.7. Nieprzestrzeganie zasad leczenia 347

23.8. Zagadnienia związane z ruchem i aktywnością fizyczną u osób w starszym wieku 349

23.9. Dieta w okresie starzenia się 350

23.10. Zjawisko wypalenia dotyczące otoczenia osób w podeszłym wieku 353

23.11. Zakończenie 354

23.12. Podsumowanie 356

Skorowidz 359